Η ασφάλεια πριν από το λειτουργικό σύστημα: UEFI, Secure Boot, Bootkits και η αλυσίδα εμπιστοσύνης

Υπάρχει μια αρκετά διαδεδομένη αντίληψη γύρω από την ασφάλεια των υπολογιστών: ότι η προστασία ενός συστήματος ξεκινά τη στιγμή που φορτώνεται το λειτουργικό σύστημα.

Εγκαθιστούμε ενημερώσεις ασφαλείας, ενεργοποιούμε το antivirus, χρησιμοποιούμε κρυπτογράφηση δίσκου και περιορίζουμε τα δικαιώματα των εφαρμογών. Όλα αυτά αποτελούν σημαντικά μέτρα προστασίας.

Υπάρχει, όμως, ένα κρίσιμο σημείο που συχνά παραβλέπουμε.

Τι συμβαίνει πριν ξεκινήσουν τα Windows ή το Linux;

Από τη στιγμή που πατάμε το κουμπί ενεργοποίησης μέχρι να εμφανιστεί η οθόνη σύνδεσης, ο υπολογιστής εκτελεί μια σειρά από διαδικασίες που καθορίζουν ποιο λογισμικό θα φορτωθεί, με ποια δικαιώματα και υπό ποιες προϋποθέσεις.

Σε αυτό το στάδιο εμπλέκονται το firmware της συσκευής, το UEFI, ο bootloader, οι μηχανισμοί Secure Boot και, σε αρκετά συστήματα, το Trusted Platform Module (TPM).

Αν κάποιος καταφέρει να επηρεάσει αυτή τη διαδικασία, ενδέχεται να αποκτήσει σημαντικό πλεονέκτημα απέναντι στους μηχανισμούς ασφαλείας του λειτουργικού συστήματος.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι κάθε υπολογιστής είναι αυτομάτως ευάλωτος σε τέτοιου είδους επιθέσεις. Το πρόβλημα είναι ότι αρκετοί χρήστες θεωρούν πως ένα ενημερωμένο λειτουργικό σύστημα αρκεί για να προστατεύσει ολόκληρη τη διαδικασία εκκίνησης.

Στην πραγματικότητα, η ασφάλεια ενός υπολογιστή αρχίζει πριν από το λειτουργικό σύστημα και εξαρτάται από μια αλληλουχία μηχανισμών που πρέπει να λειτουργούν σωστά.

Τι συμβαίνει όταν ενεργοποιούμε τον υπολογιστή

Όταν πατάμε το κουμπί ενεργοποίησης, ο επεξεργαστής δεν ξεκινά εκτελώντας απευθείας τα Windows ή τον Linux kernel.

Αρχικά εκτελεί κώδικα που σχετίζεται με την πλατφόρμα και το firmware της συσκευής. Στους σύγχρονους προσωπικούς υπολογιστές, η διαδικασία αυτή βασίζεται συνήθως στο UEFI, δηλαδή στο Unified Extensible Firmware Interface.

Το UEFI αποτελεί μια τυποποιημένη διεπαφή μεταξύ του firmware της πλατφόρμας και του λογισμικού που αναλαμβάνει την εκκίνηση του λειτουργικού συστήματος.

Δεν πρόκειται απλώς για το γραφικό περιβάλλον ρυθμίσεων που ανοίγουμε όταν πατάμε κάποιο πλήκτρο κατά την εκκίνηση.

Το UEFI περιλαμβάνει υπηρεσίες, μηχανισμούς διαχείρισης συσκευών, δυνατότητες φόρτωσης εκτελέσιμου κώδικα και λειτουργίες που χρησιμοποιούνται πριν παραδοθεί ο έλεγχος στο λειτουργικό σύστημα.

Σε ένα τυπικό σύστημα, το firmware πραγματοποιεί την απαραίτητη αρχικοποίηση του υλικού, εντοπίζει τις διαθέσιμες επιλογές εκκίνησης και επιλέγει το κατάλληλο UEFI executable.

Στα Windows, αυτό οδηγεί συνήθως στην εκτέλεση του Windows Boot Manager.

Στο Linux, ανάλογα με τη διανομή και τη διαμόρφωση, μπορεί να χρησιμοποιείται ο GRUB, το systemd-boot, ένας υπογεγραμμένος shim loader ή μια διαφορετική προσέγγιση εκκίνησης.

Η ακριβής ακολουθία δεν είναι ίδια σε κάθε υπολογιστή.

Εξαρτάται από την αρχιτεκτονική, το firmware, το λειτουργικό σύστημα και τη διαμόρφωση του bootloader.

Το σημαντικό είναι ότι πριν φορτωθεί ο kernel έχουν ήδη εκτελεστεί διάφορα τμήματα λογισμικού.

Και αυτό δημιουργεί ένα βασικό ερώτημα ασφαλείας.

Πώς γνωρίζουμε ότι ο κώδικας που εκτελείται σε αυτό το στάδιο είναι πράγματι αυτός που εμπιστευόμαστε;

Από το παραδοσιακό BIOS στο UEFI

Για πολλά χρόνια, οι προσωπικοί υπολογιστές βασίζονταν στο παραδοσιακό BIOS.

Το BIOS αναλάμβανε βασικές λειτουργίες αρχικοποίησης και στη συνέχεια αναζητούσε κώδικα εκκίνησης σε κάποιο αποθηκευτικό μέσο.

Σε συστήματα με παραδοσιακή εκκίνηση BIOS και MBR, ο αρχικός κώδικας εκκίνησης βρισκόταν σε συγκεκριμένη περιοχή του δίσκου και αναλάμβανε να συνεχίσει τη διαδικασία φόρτωσης.

Αυτή η αρχιτεκτονική είχε σημαντικούς περιορισμούς, τόσο λειτουργικούς όσο και από πλευράς ασφάλειας.

Το UEFI σχεδιάστηκε για να παρέχει ένα πιο σύγχρονο και επεκτάσιμο περιβάλλον.

Υποστηρίζει, μεταξύ άλλων, εκτέλεση EFI applications, διαχείριση boot entries, μεταβλητές firmware και μηχανισμούς επαλήθευσης υπογραφών.

Σε μια συνηθισμένη εγκατάσταση UEFI, τα απαραίτητα αρχεία εκκίνησης αποθηκεύονται στο EFI System Partition, γνωστό ως ESP.

Πρόκειται για ένα ειδικό partition που χρησιμοποιείται για την αποθήκευση EFI bootloaders και άλλων σχετικών αρχείων.

Στα Windows, μια συνηθισμένη διαδρομή είναι:

\\EFI\\Microsoft\\Boot\\bootmgfw.efi

Στο Linux, οι διαδρομές διαφέρουν ανάλογα με τη διανομή και τον bootloader.

Το γεγονός ότι ένας bootloader βρίσκεται στο EFI System Partition δεν σημαίνει αυτομάτως ότι είναι ασφαλής.

Το ESP αποτελεί χώρο αποθήκευσης αρχείων. Η εμπιστοσύνη στον κώδικα που εκτελείται πρέπει να προκύπτει από πρόσθετους μηχανισμούς επαλήθευσης.

Εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία το Secure Boot.

Secure Boot: Τι προστατεύει πραγματικά

Το UEFI Secure Boot είναι ένας μηχανισμός που επιτρέπει στο firmware να ελέγχει την αυθεντικότητα συγκεκριμένων εκτελέσιμων στοιχείων κατά τη διαδικασία εκκίνησης.

Η βασική του λειτουργία είναι να περιορίζει την εκτέλεση μη εξουσιοδοτημένου κώδικα στο στάδιο όπου εφαρμόζεται η πολιτική Secure Boot.

Για να το κατανοήσουμε, πρέπει πρώτα να ξεχωρίσουμε δύο έννοιες.

Η πρώτη είναι η ψηφιακή υπογραφή.

Η δεύτερη είναι η εμπιστοσύνη.

Μια ψηφιακή υπογραφή επιτρέπει την επαλήθευση ότι ένα συγκεκριμένο περιεχόμενο έχει υπογραφεί με το αντίστοιχο ιδιωτικό κλειδί και ότι δεν έχει τροποποιηθεί χωρίς να ακυρωθεί η υπογραφή.

Αυτό, όμως, δεν αρκεί από μόνο του.

Το σύστημα πρέπει επίσης να γνωρίζει αν εμπιστεύεται το κλειδί ή το πιστοποιητικό που χρησιμοποιήθηκε.

Το Secure Boot βασίζεται σε μια πολιτική εμπιστοσύνης που διατηρείται στο firmware.

Κατά την εκκίνηση, το UEFI μπορεί να ελέγχει αν ένα EFI executable επιτρέπεται σύμφωνα με αυτή την πολιτική.

Αν το εκτελέσιμο δεν πληροί τις απαιτήσεις, η εκτέλεσή του μπορεί να απορριφθεί.

Αυτό δυσκολεύει επιθέσεις στις οποίες κάποιος προσπαθεί να αντικαταστήσει έναν νόμιμο bootloader με έναν μη εξουσιοδοτημένο.

Δεν σημαίνει, όμως, ότι κάθε υπογεγραμμένο πρόγραμμα είναι ακίνδυνο.

Ένα εκτελέσιμο μπορεί να διαθέτει έγκυρη υπογραφή και παρ’ όλα αυτά να περιέχει ευπάθειες.

Επίσης, το Secure Boot δεν ελέγχει κάθε εντολή που εκτελεί ο υπολογιστής και δεν αντικαθιστά τους μηχανισμούς ασφαλείας του λειτουργικού συστήματος.

Η προστασία του εξαρτάται από την ορθότητα της υλοποίησης, την κατάσταση των πιστοποιητικών και την ασφάλεια των στοιχείων που επιτρέπεται να εκτελεστούν.

PK, KEK, db και dbx: Η βάση της εμπιστοσύνης

Για να λειτουργήσει το Secure Boot, το UEFI χρησιμοποιεί συγκεκριμένες μεταβλητές και βάσεις δεδομένων.

Τέσσερις από τις σημαντικότερες είναι οι PK, KEK, db και dbx.

Το Platform Key, γνωστό ως PK, βρίσκεται στην κορυφή της ιεραρχίας διαχείρισης της πολιτικής Secure Boot.

Χρησιμοποιείται για τον έλεγχο εξουσιοδοτημένων αλλαγών στη διαμόρφωση των Key Exchange Keys.

Τα Key Exchange Keys, γνωστά ως KEK, χρησιμοποιούνται για την εξουσιοδότηση ενημερώσεων στις βάσεις δεδομένων υπογραφών.

Η βάση db περιλαμβάνει επιτρεπόμενα πιστοποιητικά, υπογραφές ή hashes που χρησιμοποιούνται για την αξιολόγηση εκτελέσιμων στοιχείων.

Η βάση dbx λειτουργεί ως λίστα αποκλεισμού.

Μπορεί να περιλαμβάνει υπογραφές, πιστοποιητικά ή hashes που δεν πρέπει πλέον να θεωρούνται έμπιστα.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό όταν εντοπίζεται μια ευπάθεια σε κάποιον παλαιότερο bootloader.

Ας υποθέσουμε ότι ένας bootloader διαθέτει έγκυρη ψηφιακή υπογραφή, αλλά αργότερα ανακαλύπτεται μια σοβαρή ευπάθεια που επιτρέπει την παράκαμψη ελέγχων ασφαλείας.

Αν το σύστημα συνεχίζει να τον εμπιστεύεται χωρίς περιορισμούς, ένας επιτιθέμενος ενδέχεται να μπορέσει να αξιοποιήσει αυτή την παλαιότερη έκδοση.

Η ενημέρωση της dbx επιτρέπει τον αποκλεισμό συγκεκριμένων ευάλωτων στοιχείων, ακόμη και αν κάποτε θεωρούνταν έμπιστα.

Αυτός είναι ένας από τους λόγους που η συντήρηση του Secure Boot δεν περιορίζεται στην ενεργοποίηση μιας επιλογής στο UEFI.

Χρειάζεται επίσης να διατηρούνται ενημερωμένες οι σχετικές πολιτικές εμπιστοσύνης.

Πρέπει, ωστόσο, να είμαστε προσεκτικοί.

Η αλλαγή των Secure Boot keys ή η εφαρμογή revocations μπορεί να επηρεάσει τη δυνατότητα εκκίνησης παλαιότερων λειτουργικών συστημάτων, εργαλείων ανάκτησης ή USB εγκατάστασης.

Για αυτόν τον λόγο, τέτοιες αλλαγές πρέπει να πραγματοποιούνται με βάση την τεκμηρίωση του κατασκευαστή και του λειτουργικού συστήματος.

Επίσημη τεκμηρίωση:

Chain of Trust: Γιατί κάθε στάδιο πρέπει να εμπιστεύεται το επόμενο

Η έννοια Chain of Trust περιγράφει μια αλληλουχία ελέγχων εμπιστοσύνης.

Η βασική ιδέα είναι ότι ένα αρχικό, έμπιστο στοιχείο χρησιμοποιείται για να επαληθεύσει κάποιο επόμενο στοιχείο πριν του παραδώσει τον έλεγχο.

Στη συνέχεια, το επόμενο στοιχείο μπορεί να συνεχίσει τους ελέγχους για όσα πρόκειται να φορτώσει.

Σε ένα σύστημα Windows, το UEFI Secure Boot μπορεί να επαληθεύσει τον Windows Boot Manager.

Στη συνέχεια, οι μηχανισμοί Trusted Boot των Windows συνεχίζουν με ελέγχους σε μεταγενέστερα στάδια της εκκίνησης.

Στο Linux, η αλυσίδα μπορεί να περιλαμβάνει το UEFI firmware, τον shim loader, τον GRUB και τον Linux kernel.

Ανάλογα με τη διανομή, μπορεί επίσης να χρησιμοποιούνται υπογεγραμμένα Unified Kernel Images ή διαφορετικές διαδρομές επαλήθευσης.

Εδώ χρειάζεται μια σημαντική διευκρίνιση.

Δεν αρκεί να είναι έμπιστο το πρώτο εκτελέσιμο.

Πρέπει να εξετάζουμε τι συμβαίνει και στα επόμενα στάδια.

Αν ένας υπογεγραμμένος bootloader φορτώνει ανεξέλεγκτα μη έμπιστο κώδικα, η συνολική αλυσίδα μπορεί να παρουσιάζει αδυναμίες.

Αντίστοιχα, αν μια πολιτική Secure Boot επιτρέπει την εκτέλεση παλαιών ευάλωτων bootloaders, η ύπαρξη έγκυρης υπογραφής δεν εγγυάται ότι η διαδικασία είναι ασφαλής.

Η ασφάλεια εξαρτάται από ολόκληρη τη διαδρομή εκκίνησης και όχι μόνο από το πρώτο στάδιο.

TPM: Ο ρόλος του Trusted Platform Module

Το Trusted Platform Module είναι ένας μηχανισμός ασφάλειας που χρησιμοποιείται, μεταξύ άλλων, για κρυπτογραφικές λειτουργίες, προστασία κλειδιών και καταγραφή μετρήσεων της κατάστασης μιας πλατφόρμας.

Μπορεί να υλοποιείται με διαφορετικούς τρόπους, όπως μέσω διακριτού hardware TPM ή firmware-based TPM.

Το TPM δεν είναι antivirus.

Δεν αναλύει κάθε εφαρμογή που εκτελείται και δεν αποτρέπει από μόνο του την εγκατάσταση κακόβουλου λογισμικού.

Μία από τις σημαντικότερες δυνατότητές του είναι η χρήση Platform Configuration Registers, γνωστών ως PCRs.

Τα PCRs μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την αποθήκευση κρυπτογραφικών μετρήσεων που σχετίζονται με την κατάσταση του συστήματος.

Κατά τη διαδικασία εκκίνησης, κατάλληλα στοιχεία της πλατφόρμας μπορούν να υπολογίζουν hashes συγκεκριμένων δεδομένων ή εκτελέσιμων στοιχείων και να επεκτείνουν τις αντίστοιχες μετρήσεις στα PCRs.

Η διαδικασία αυτή συνδέεται με το Measured Boot.

Το αποτέλεσμα δεν είναι μια απλή λίστα αρχείων.

Τα PCRs διατηρούν τιμές που προκύπτουν από διαδοχικές κρυπτογραφικές επεκτάσεις.

Αυτό επιτρέπει τη σύνδεση μιας συγκεκριμένης κατάστασης εκκίνησης με μια αναμενόμενη ακολουθία μετρήσεων.

Οι μετρήσεις μπορούν να αξιοποιηθούν από μηχανισμούς όπως η προστασία κλειδιών ή η απομακρυσμένη αξιολόγηση της κατάστασης μιας συσκευής.

Το TPM, όμως, δεν αποφασίζει αυτόματα αν κάθε μετρημένο στοιχείο είναι ασφαλές.

Η ερμηνεία των μετρήσεων και η πολιτική που εφαρμόζεται πάνω σε αυτές αποτελούν ξεχωριστό ζήτημα.

Secure Boot και Measured Boot δεν είναι το ίδιο

Οι δύο μηχανισμοί συχνά αναφέρονται μαζί, αλλά εξυπηρετούν διαφορετικούς σκοπούς.

Το Secure Boot επικεντρώνεται στην εφαρμογή μιας πολιτικής που καθορίζει ποιος κώδικας επιτρέπεται να εκτελεστεί σε συγκεκριμένα στάδια της εκκίνησης.

Το Measured Boot επικεντρώνεται στην καταγραφή κρυπτογραφικών μετρήσεων για την κατάσταση της διαδικασίας εκκίνησης.

Με απλά λόγια, το Secure Boot μπορεί να εμποδίσει την εκτέλεση ενός μη έμπιστου bootloader.

Το Measured Boot μπορεί να παρέχει στοιχεία σχετικά με το τι μετρήθηκε κατά την εκκίνηση.

Αυτές οι λειτουργίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν συμπληρωματικά.

Για παράδειγμα, ένας μηχανισμός προστασίας κλειδιών μπορεί να εξαρτά τη διάθεση ενός κλειδιού από συγκεκριμένες τιμές PCR.

Αν αλλάξει η κατάσταση εκκίνησης με τρόπο που επηρεάζει τις σχετικές μετρήσεις, το κλειδί ενδέχεται να μην αποδεσμευτεί αυτόματα.

Αυτή η λογική χρησιμοποιείται σε ορισμένες διαμορφώσεις προστασίας αποθηκευτικών τόμων.

Ωστόσο, δεν πρέπει να θεωρούμε ότι οποιαδήποτε αλλαγή στο firmware ή στον bootloader θα ανιχνευθεί υποχρεωτικά από κάθε σύστημα.

Η αποτελεσματικότητα εξαρτάται από το τι μετριέται, ποια PCRs χρησιμοποιούνται, πώς προστατεύεται η αρχική διαδικασία μέτρησης και ποια πολιτική εφαρμόζεται.

Bootkits: Όταν η επίθεση ξεκινά πριν από τον kernel

Ένα bootkit είναι κακόβουλο λογισμικό σχεδιασμένο να επηρεάζει τη διαδικασία εκκίνησης ενός υπολογιστή.

Σε αντίθεση με μια συνηθισμένη εφαρμογή που εκτελείται αφού φορτωθεί το λειτουργικό σύστημα, ένα bootkit επιχειρεί να αποκτήσει έλεγχο σε προγενέστερο στάδιο.

Αυτό μπορεί να του επιτρέψει να επηρεάσει τη φόρτωση του λειτουργικού συστήματος ή να δημιουργήσει συνθήκες που δυσκολεύουν την ανίχνευσή του.

Δεν λειτουργούν όλα τα bootkits με τον ίδιο τρόπο.

Ορισμένα στοχεύουν τον bootloader ή αρχεία εκκίνησης.

Άλλα αξιοποιούν ευπάθειες σε συγκεκριμένα στάδια της διαδικασίας boot.

Υπάρχουν επίσης επιθέσεις που στοχεύουν το ίδιο το firmware.

Αυτές οι κατηγορίες δεν πρέπει να συγχέονται.

Ένα bootkit που έχει εγκατασταθεί στο EFI System Partition δεν είναι απαραίτητα το ίδιο με ένα implant που βρίσκεται αποθηκευμένο στο SPI flash του firmware.

Η διαφορά έχει ιδιαίτερη σημασία όταν εξετάζουμε την επιμονή μιας επίθεσης.

Αν ο κακόβουλος κώδικας βρίσκεται σε αρχεία του δίσκου, η κατάλληλη επανεγκατάσταση και ανακατασκευή της διαδρομής εκκίνησης μπορεί να αποτελέσει μέρος της αποκατάστασης.

Αν, αντίθετα, έχει παραβιαστεί το firmware, η απλή μορφοποίηση του SSD μπορεί να μην επαρκεί.

Η αποκατάσταση πρέπει να βασίζεται στο πραγματικό σημείο της παραβίασης.

UEFI Firmware Implants και Persistence

Το firmware αποτελεί ιδιαίτερα ενδιαφέρον στόχο για έναν επιτιθέμενο επειδή εκτελείται πριν από το λειτουργικό σύστημα και συμμετέχει στην αρχικοποίηση της πλατφόρμας.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, ευπάθειες ή λανθασμένες ρυθμίσεις προστασίας μπορούν να επιτρέψουν μη εξουσιοδοτημένη τροποποίηση του firmware.

Αν ένας επιτιθέμενος καταφέρει να εγκαταστήσει κακόβουλο κώδικα σε κατάλληλη περιοχή αποθήκευσης του firmware, μπορεί να αποκτήσει έναν μηχανισμό persistence που δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τα αρχεία του λειτουργικού συστήματος.

Αυτό σημαίνει ότι η επανεγκατάσταση των Windows ή του Linux δεν αποτελεί απαραίτητα επαρκή διαδικασία απομάκρυνσης.

Δεν πρέπει, όμως, να συμπεραίνουμε ότι κάθε malware με υψηλά δικαιώματα μπορεί να τροποποιήσει το UEFI.

Οι σύγχρονες πλατφόρμες χρησιμοποιούν μηχανισμούς προστασίας της εγγραφής στο firmware, ελέγχους ενημερώσεων και περιορισμούς πρόσβασης.

Η δυνατότητα τροποποίησης εξαρτάται από την αρχιτεκτονική, την υλοποίηση και τις συγκεκριμένες ευπάθειες.

Επιπλέον, η ύπαρξη ενός UEFI implant δεν σημαίνει ότι είναι αδύνατη η ανίχνευση ή η απομάκρυνσή του.

Σημαίνει ότι απαιτείται διαφορετική διαδικασία διερεύνησης και αποκατάστασης από εκείνη που χρησιμοποιούμε για ένα συνηθισμένο μολυσμένο αρχείο.

BlackLotus: Ένα πραγματικό παράδειγμα παράκαμψης του Secure Boot

Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της σημασίας της ασφάλειας εκκίνησης είναι το BlackLotus.

Το BlackLotus είναι ένα UEFI bootkit που συνδέθηκε με την εκμετάλλευση ευπαθειών στη διαδικασία εκκίνησης των Windows.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι η επίθεση μπορούσε να αξιοποιήσει ευάλωτα, υπογεγραμμένα στοιχεία εκκίνησης για να παρακάμψει την προστασία Secure Boot.

Η Microsoft συνέδεσε τη σχετική αντιμετώπιση με το CVE-2023-24932 και την παλαιότερη ευπάθεια CVE-2022-21894.

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η επίθεση δεν απαιτούσε απλώς την απενεργοποίηση του Secure Boot.

Μπορούσε να εκμεταλλευτεί αδυναμίες σε στοιχεία που η αλυσίδα εκκίνησης θεωρούσε έμπιστα.

Αυτό αναδεικνύει έναν σημαντικό περιορισμό της εμπιστοσύνης που βασίζεται στις ψηφιακές υπογραφές.

Η υπογραφή επιβεβαιώνει την προέλευση και την ακεραιότητα του υπογεγραμμένου περιεχομένου σύμφωνα με την αντίστοιχη πολιτική.

Δεν εγγυάται ότι το περιεχόμενο δεν περιλαμβάνει ευπάθειες.

Για την επιτυχή αξιοποίηση της συγκεκριμένης επίθεσης απαιτούνταν προϋποθέσεις, όπως φυσική πρόσβαση ή επαρκή τοπικά δικαιώματα στο σύστημα.

Δεν επρόκειτο για μια επίθεση που μπορούσε να πραγματοποιήσει οποιοσδήποτε απομακρυσμένος χρήστης απλώς γνωρίζοντας τη διεύθυνση IP ενός υπολογιστή.

Η αντιμετώπιση περιλαμβάνει ενημερωμένα στοιχεία εκκίνησης και κατάλληλες αλλαγές στην πολιτική εμπιστοσύνης, συμπεριλαμβανομένων revocations.

Η Microsoft έχει δημοσιεύσει ειδικές οδηγίες επειδή η εφαρμογή αυτών των αλλαγών μπορεί να επηρεάσει παλαιότερα bootable media και ορισμένες διαμορφώσεις συστημάτων.

Επομένως, η εγκατάσταση ενός Windows update δεν πρέπει να θεωρείται από μόνη της απόδειξη ότι έχουν εφαρμοστεί όλες οι σχετικές αλλαγές Secure Boot σε κάθε συσκευή.

Χρειάζεται να εξετάζεται η πραγματική κατάσταση του συστήματος και η ισχύουσα τεκμηρίωση.

Επίσημη ανάλυση:

https://www.microsoft.com/en-us/msrc/blog/2023/05/guidance-related-to-secure-boot-manager-changes-associated-with-cve-2023-24932/

Οδηγίες αντιμετώπισης:

Γιατί οι ενημερώσεις firmware είναι εξίσου σημαντικές με τις ενημερώσεις του λειτουργικού

Όταν μιλάμε για ενημερώσεις ασφαλείας, συνήθως σκεφτόμαστε τα Windows Update ή τον package manager μιας διανομής Linux.

Το firmware, όμως, αποτελεί ξεχωριστό επίπεδο λογισμικού.

Μπορεί να περιέχει ευπάθειες που δεν διορθώνονται αποκλειστικά με μια ενημέρωση του kernel ή του browser.

Οι κατασκευαστές δημοσιεύουν ενημερώσεις firmware για διάφορους λόγους, όπως διορθώσεις ασφάλειας, συμβατότητα υλικού και αντιμετώπιση προβλημάτων λειτουργίας.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, μια ενημέρωση μπορεί να διορθώνει ευπάθειες σε UEFI components, στη διαχείριση μνήμης του firmware ή στους μηχανισμούς προστασίας της πλατφόρμας.

Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να εγκαθιστούμε οποιοδήποτε firmware αρχείο βρίσκουμε στο Internet.

Οι ενημερώσεις πρέπει να προέρχονται από αξιόπιστη πηγή και να αντιστοιχούν στο συγκεκριμένο μοντέλο συσκευής.

Επίσης, πριν πραγματοποιήσουμε αλλαγές που ενδέχεται να επηρεάσουν τη διαδικασία εκκίνησης, πρέπει να έχουμε διαθέσιμα αντίγραφα ασφαλείας και τα απαραίτητα recovery keys.

Μια αποτυχημένη ενημέρωση firmware μπορεί να δημιουργήσει σοβαρό πρόβλημα εκκίνησης.

Η σωστή συντήρηση απαιτεί να γνωρίζουμε τι ενημερώνουμε, γιατί το ενημερώνουμε και πώς θα ανακτήσουμε το σύστημα αν κάτι δεν λειτουργήσει όπως αναμενόταν.

Πρακτικός έλεγχος Secure Boot στα Windows

Στα Windows μπορούμε να πραγματοποιήσουμε έναν αρχικό έλεγχο χωρίς να αλλάξουμε κάποια ρύθμιση.

Πατάμε Win + R και εκτελούμε:

msinfo32

Στο παράθυρο System Information εξετάζουμε τις πληροφορίες:

BIOS Mode

και

Secure Boot State

Αν το BIOS Mode εμφανίζει UEFI, το σύστημα έχει εκκινήσει σε λειτουργία UEFI.

Αν το Secure Boot State εμφανίζει On, τα Windows αναφέρουν ότι το Secure Boot είναι ενεργό.

Πρέπει, όμως, να κατανοούμε τι σημαίνει αυτή η πληροφορία.

Η ένδειξη On δεν αποτελεί πλήρη έλεγχο της ακεραιότητας του firmware ούτε απόδειξη ότι δεν υπάρχει κάποια γνωστή ευπάθεια στην αλυσίδα εκκίνησης.

Μας ενημερώνει για την κατάσταση του συγκεκριμένου μηχανισμού.

Μπορούμε επίσης να ανοίξουμε το PowerShell ως διαχειριστές και να εκτελέσουμε:

Confirm-SecureBootUEFI

Σε συμβατά συστήματα UEFI, η εντολή επιστρέφει συνήθως True όταν το Secure Boot είναι ενεργό και False όταν είναι απενεργοποιημένο.

Αν το σύστημα δεν υποστηρίζει τη συγκεκριμένη λειτουργία ή η εντολή δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί στο τρέχον περιβάλλον, μπορεί να εμφανιστεί σφάλμα.

Δεν πρέπει να αντιμετωπίζουμε κάθε σφάλμα ως ένδειξη παραβίασης.

Η ερμηνεία εξαρτάται από το περιβάλλον εκτέλεσης και τις δυνατότητες της πλατφόρμας.

Έλεγχος TPM στα Windows

Για έναν αρχικό έλεγχο του TPM μπορούμε να εκτελέσουμε:

tpm.msc

Το εργαλείο εμφανίζει πληροφορίες για την παρουσία και την κατάσταση του TPM.

Σε συμβατά συστήματα, μπορούμε επίσης να χρησιμοποιήσουμε το PowerShell:

Get-Tpm

Η εντολή επιστρέφει πληροφορίες σχετικά με τη διαθεσιμότητα και την κατάσταση του TPM.

Πρέπει να προσέξουμε ότι η ύπαρξη TPM 2.0 δεν σημαίνει αυτομάτως ότι το Secure Boot είναι ενεργό.

Ούτε αποδεικνύει ότι χρησιμοποιείται κάποια συγκεκριμένη πολιτική Measured Boot.

Πρόκειται για διαφορετικές λειτουργίες που μπορεί να συνεργάζονται, αλλά δεν είναι ισοδύναμες.

Επίσης, δεν πρέπει να προχωράμε σε εκκαθάριση ή επαναφορά του TPM απλώς για λόγους δοκιμής.

Τέτοιες ενέργειες μπορεί να επηρεάσουν κλειδιά και λειτουργίες που εξαρτώνται από αυτό, συμπεριλαμβανομένων μηχανισμών κρυπτογράφησης.

Πρακτικός έλεγχος UEFI και Secure Boot στο Linux

Στο Linux μπορούμε αρχικά να ελέγξουμε αν το σύστημα έχει εκκινήσει σε λειτουργία UEFI.

Μια απλή εντολή είναι:

ls /sys/firmware/efi

Αν ο αντίστοιχος κατάλογος είναι διαθέσιμος, αυτό αποτελεί ένδειξη ότι το σύστημα έχει εκκινήσει μέσω UEFI.

Αν δεν υπάρχει, ενδέχεται να χρησιμοποιείται διαφορετικός τρόπος εκκίνησης ή να υπάρχουν περιορισμοί του περιβάλλοντος.

Για τον έλεγχο Secure Boot μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το εργαλείο mokutil, εφόσον είναι εγκατεστημένο:

mokutil --sb-state

Η εντολή μπορεί να εμφανίσει αν το Secure Boot είναι ενεργοποιημένο ή απενεργοποιημένο.

Το mokutil χρησιμοποιείται επίσης σε περιβάλλοντα που βασίζονται στον shim loader και στο Machine Owner Key, γνωστό ως MOK.

Το MOK επιτρέπει, σε κατάλληλα διαμορφωμένα συστήματα, τη διαχείριση πρόσθετων κλειδιών εμπιστοσύνης που μπορούν να αξιοποιηθούν από τον shim και τα σχετικά στοιχεία της αλυσίδας εκκίνησης.

Αυτό είναι χρήσιμο, για παράδειγμα, σε περιπτώσεις όπου χρειάζεται να χρησιμοποιηθούν υπογεγραμμένα kernel modules που δεν καλύπτονται από την προεπιλεγμένη πολιτική της διανομής.

Δεν πρέπει, όμως, να θεωρούμε ότι η εισαγωγή ενός MOK τροποποιεί αυτομάτως την UEFI db.

Οι δύο μηχανισμοί σχετίζονται με διαφορετικά επίπεδα της αλυσίδας εμπιστοσύνης.

Επίσης, η ύπαρξη ενεργού Secure Boot δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι κάθε module που φορτώνεται στο Linux ελέγχεται με τον ίδιο τρόπο.

Η πολιτική υπογραφής kernel modules εξαρτάται από τη διανομή, τον kernel και τη διαμόρφωση του συστήματος.

Έλεγχος firmware updates στο Linux με fwupd

Σε αρκετές διανομές Linux μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το fwupd για τη διαχείριση υποστηριζόμενων ενημερώσεων firmware.

Το εργαλείο παρέχει δυνατότητες αναγνώρισης συμβατών συσκευών και ελέγχου διαθέσιμων ενημερώσεων.

Για να εμφανίσουμε τις συσκευές που αναγνωρίζει, μπορούμε να εκτελέσουμε:

fwupdmgr get-devices

Για να ελέγξουμε αν υπάρχουν διαθέσιμες ενημερώσεις:

fwupdmgr get-updates

Σε συστήματα που υποστηρίζουν τη σχετική λειτουργία, μπορούμε επίσης να εξετάσουμε τα host security attributes:

fwupdmgr security

Η εντολή αυτή μπορεί να εμφανίσει πληροφορίες για χαρακτηριστικά ασφάλειας της πλατφόρμας.

Ανάλογα με το hardware και την έκδοση του fwupd, οι πληροφορίες μπορεί να σχετίζονται με Secure Boot, firmware protections ή άλλες δυνατότητες.

Πρέπει, όμως, να ξεκαθαρίσουμε κάτι.

Το αποτέλεσμα ενός τέτοιου ελέγχου δεν αποτελεί απόλυτη πιστοποίηση ασφάλειας.

Οι διαθέσιμες μετρήσεις εξαρτώνται από το τι υποστηρίζει και τι αναφέρει η συγκεκριμένη πλατφόρμα.

Επίσης, η απουσία μιας συσκευής από τη λίστα διαθέσιμων ενημερώσεων δεν σημαίνει υποχρεωτικά ότι το firmware της είναι ενημερωμένο.

Μπορεί απλώς να μην υποστηρίζεται από τον συγκεκριμένο μηχανισμό διανομής ενημερώσεων.

Σε αυτή την περίπτωση, χρειάζεται να εξετάσουμε την τεκμηρίωση του κατασκευαστή.

Τεκμηρίωση:

Γιατί η κρυπτογράφηση δίσκου δεν αντικαθιστά το Secure Boot

Ένα συνηθισμένο λάθος είναι να αντιμετωπίζουμε την κρυπτογράφηση δίσκου και το Secure Boot ως δύο εναλλακτικές λύσεις.

Στην πραγματικότητα, προστατεύουν διαφορετικά πράγματα.

Η κρυπτογράφηση δίσκου περιορίζει τη δυνατότητα ανάγνωσης των αποθηκευμένων δεδομένων χωρίς το απαραίτητο κλειδί.

Το Secure Boot περιορίζει την εκτέλεση μη έμπιστων στοιχείων κατά τα στάδια εκκίνησης που καλύπτει.

Ας εξετάσουμε ένα παράδειγμα.

Έχουμε έναν φορητό υπολογιστή με κρυπτογραφημένο SSD.

Αν κάποιος αφαιρέσει τον δίσκο και επιχειρήσει να διαβάσει τα αρχεία του από διαφορετικό σύστημα, η σωστά διαμορφωμένη κρυπτογράφηση μπορεί να εμποδίσει την πρόσβαση.

Αν, όμως, ο επιτιθέμενος μπορεί να τροποποιήσει τη διαδικασία εκκίνησης, προκύπτει ένα διαφορετικό πρόβλημα.

Μπορεί να επιχειρήσει να επηρεάσει το περιβάλλον μέσα στο οποίο ο χρήστης θα ξεκλειδώσει αργότερα τον δίσκο.

Ανάλογα με την επίθεση και τις διαθέσιμες προστασίες, αυτό μπορεί να δημιουργήσει κίνδυνο για τα διαπιστευτήρια ή τη διαδικασία αποκρυπτογράφησης.

Η κρυπτογράφηση από μόνη της δεν εγγυάται ότι το περιβάλλον εκκίνησης είναι αυθεντικό.

Αντίστοιχα, το Secure Boot δεν κρυπτογραφεί τα προσωπικά αρχεία.

Για αυτόν τον λόγο, η σωστή προσέγγιση είναι ο συνδυασμός διαφορετικών μέτρων προστασίας.

Τι συμβαίνει αν απενεργοποιήσουμε το Secure Boot

Σε ορισμένες περιπτώσεις, χρήστες απενεργοποιούν το Secure Boot επειδή αντιμετωπίζουν προβλήματα με κάποιο λειτουργικό σύστημα, bootloader ή kernel module.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε σύστημα με απενεργοποιημένο Secure Boot είναι ήδη παραβιασμένο.

Σημαίνει, όμως, ότι δεν εφαρμόζεται η συγκεκριμένη προστασία επαλήθευσης εκκίνησης.

Η απενεργοποίησή του μπορεί να διευκολύνει την εκτέλεση μη υπογεγραμμένων EFI applications ή διαφορετικών bootloaders.

Από την άλλη πλευρά, μειώνει ένα από τα εμπόδια απέναντι σε επιθέσεις που επιχειρούν να τροποποιήσουν τη διαδικασία εκκίνησης.

Πριν απενεργοποιήσουμε το Secure Boot, αξίζει να εξετάσουμε αν το πρόβλημα μπορεί να αντιμετωπιστεί με κατάλληλη υπογραφή, ενημερωμένο bootloader ή σωστή διαμόρφωση MOK.

Δεν είναι απαραίτητο κάθε Linux εγκατάσταση να λειτουργεί με απενεργοποιημένο Secure Boot.

Αρκετές σύγχρονες διανομές υποστηρίζουν κανονικά την εκκίνηση με ενεργό Secure Boot.

Ωστόσο, η συμβατότητα εξαρτάται από τη συγκεκριμένη διανομή, την εγκατάσταση και το υλικό.

Τα όρια του Secure Boot

Το Secure Boot αποτελεί σημαντικό μέτρο προστασίας, αλλά δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως καθολική λύση.

Πρώτον, δεν προστατεύει από κάθε ευπάθεια του firmware.

Αν υπάρχει σοβαρή αδυναμία σε κάποιο στάδιο της πλατφόρμας που προηγείται ή βρίσκεται εκτός του πεδίου ελέγχου του Secure Boot, η προστασία μπορεί να μην επαρκεί.

Δεύτερον, δεν εγγυάται ότι όλα τα υπογεγραμμένα στοιχεία είναι απαλλαγμένα από ευπάθειες.

Το παράδειγμα του BlackLotus δείχνει γιατί η διαχείριση παλαιότερων έμπιστων bootloaders και των σχετικών revocations είναι σημαντική.

Τρίτον, δεν προστατεύει αυτόματα από κακόβουλο λογισμικό που εκτελείται αφού έχει φορτωθεί το λειτουργικό σύστημα.

Αν μια εφαρμογή εκμεταλλευτεί μια ευπάθεια και αποκτήσει υψηλά δικαιώματα, το Secure Boot δεν λειτουργεί ως μηχανισμός γενικής ανίχνευσης της δραστηριότητάς της.

Τέταρτον, δεν αντικαθιστά την κρυπτογράφηση δίσκου, τον έλεγχο δικαιωμάτων ή την προστασία του λογαριασμού χρήστη.

Πέμπτον, η αποτελεσματικότητά του εξαρτάται από την ορθή υλοποίηση και τη συντήρηση της πολιτικής εμπιστοσύνης.

Η ένδειξη Secure Boot Enabled είναι χρήσιμη, αλλά δεν αρκεί για να αξιολογήσουμε συνολικά την ασφάλεια της συσκευής.

Τι μπορούμε να κάνουμε στην πράξη

Δεν χρειάζεται κάθε χρήστης να πραγματοποιεί εξειδικευμένη ανάλυση firmware ή να εξετάζει χειροκίνητα κάθε UEFI executable.

Υπάρχουν, όμως, ορισμένα βασικά βήματα που μπορούν να μειώσουν σημαντικά τους σχετικούς κινδύνους.

Πρώτα, ελέγχουμε αν το σύστημά μας χρησιμοποιεί UEFI και αν το Secure Boot είναι ενεργό.

Στα Windows μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε το msinfo32 ή το Confirm-SecureBootUEFI.

Στο Linux μπορούμε να εξετάσουμε το περιβάλλον εκκίνησης και να χρησιμοποιήσουμε το mokutil, όπου υποστηρίζεται.

Δεύτερον, διατηρούμε ενημερωμένο το firmware της συσκευής.

Δεν περιοριζόμαστε στις ενημερώσεις του λειτουργικού συστήματος, αλλά εξετάζουμε και τις ενημερώσεις που δημοσιεύει ο κατασκευαστής.

Τρίτον, διατηρούμε ενημερωμένο τον bootloader και τα σχετικά στοιχεία εκκίνησης.

Αυτό είναι σημαντικό επειδή ευπάθειες σε παλαιότερα έμπιστα στοιχεία μπορούν να δημιουργήσουν δυνατότητες παράκαμψης της αλυσίδας εμπιστοσύνης.

Τέταρτον, αποφεύγουμε την απενεργοποίηση του Secure Boot χωρίς συγκεκριμένο λόγο.

Αν αντιμετωπίζουμε πρόβλημα συμβατότητας, εξετάζουμε πρώτα τις διαθέσιμες λύσεις που υποστηρίζει η διανομή ή ο κατασκευαστής.

Πέμπτον, χρησιμοποιούμε κρυπτογράφηση δίσκου με σωστή προστασία των κλειδιών και διαθέσιμο τρόπο ανάκτησης.

Το Secure Boot και η κρυπτογράφηση δεν είναι ανταγωνιστικοί μηχανισμοί. Καλύπτουν διαφορετικές απειλές.

Έκτον, διατηρούμε ασφαλή αντίγραφα των recovery keys πριν πραγματοποιήσουμε αλλαγές στο firmware, στο TPM ή στη διαμόρφωση εκκίνησης.

Έβδομον, εξετάζουμε τη φυσική ασφάλεια της συσκευής.

Ένας φορητός υπολογιστής που μπορεί να παραμείνει χωρίς επίβλεψη σε μη έμπιστο περιβάλλον αντιμετωπίζει διαφορετικούς κινδύνους από έναν υπολογιστή που βρίσκεται σε ελεγχόμενο χώρο.

Τέλος, δεν αντιμετωπίζουμε κάθε προειδοποίηση ή ασυνήθιστη συμπεριφορά εκκίνησης ως απόδειξη firmware compromise.

Η διερεύνηση πρέπει να βασίζεται σε πραγματικά στοιχεία, κατάλληλα εργαλεία και κατανόηση της διαμόρφωσης του συστήματος.

Συμπέρασμα

Η ασφάλεια ενός υπολογιστή δεν ξεκινά τη στιγμή που εμφανίζεται η οθόνη σύνδεσης των Windows ή του Linux.

Ξεκινά από τα πρώτα στάδια εκτέλεσης της πλατφόρμας, όταν το firmware αρχικοποιεί το υλικό και καθορίζει ποια στοιχεία θα αναλάβουν τη συνέχεια της διαδικασίας εκκίνησης.

Το UEFI παρέχει το περιβάλλον μέσα στο οποίο πραγματοποιούνται σημαντικά τμήματα αυτής της διαδικασίας.

Το Secure Boot επιτρέπει την εφαρμογή πολιτικής εμπιστοσύνης για συγκεκριμένα εκτελέσιμα στοιχεία.

Το TPM μπορεί να υποστηρίζει την προστασία κλειδιών και την καταγραφή μετρήσεων που σχετίζονται με την κατάσταση της πλατφόρμας.

Το Measured Boot παρέχει τη δυνατότητα αξιοποίησης αυτών των μετρήσεων για πρόσθετους ελέγχους.

Κανένας από αυτούς τους μηχανισμούς δεν αποτελεί από μόνος του εγγύηση ότι το σύστημα είναι απρόσβλητο από επιθέσεις.

Ένα ενεργό Secure Boot δεν αποδεικνύει ότι το firmware δεν περιέχει ευπάθειες.

Ένα διαθέσιμο TPM δεν σημαίνει ότι κάθε στάδιο εκκίνησης ελέγχεται με τον ίδιο τρόπο.

Και μια έγκυρη ψηφιακή υπογραφή δεν εγγυάται ότι το υπογεγραμμένο λογισμικό δεν περιέχει αδυναμίες.

Οι επιθέσεις σε bootloaders και firmware αναδεικνύουν τη σημασία της συνολικής αλυσίδας εμπιστοσύνης.

Η προστασία δεν εξαρτάται από μία μοναδική επιλογή στις ρυθμίσεις του UEFI.

Εξαρτάται από τον συνδυασμό ενημερωμένου firmware, σωστής πολιτικής Secure Boot, ασφαλών boot components, κατάλληλης προστασίας κλειδιών και συνεχούς συντήρησης του συστήματος.

Για αυτόν τον λόγο, όταν αξιολογούμε την ασφάλεια ενός υπολογιστή, δεν πρέπει να περιοριζόμαστε στο λειτουργικό σύστημα και στις εφαρμογές που εκτελεί.

Πρέπει να εξετάζουμε και το περιβάλλον που επιτρέπει σε αυτό το λειτουργικό σύστημα να ξεκινήσει.

Γιατί πριν εμπιστευτούμε την ασφάλεια ενός λειτουργικού συστήματος, πρέπει να έχουμε εξετάσει και την ασφάλεια της διαδικασίας που το φορτώνει.

Και αυτή η διαδικασία ξεκινά πολύ πριν εμφανιστεί οτιδήποτε στην οθόνη μας.

1 Like